در پیش دبستانی و دبستان؛ کتاب های درسی، ملزومات مدرسه، غذای روزانه و حمل و نقل (برای دانش آموزانی که محل زندگی آنها دور از مدرسه است) رایگان است. در سطح متوسطه و دانشگاه، تهیه کتاب های درسی به عهده خود دانش آموز یا دانشجو است. در دوره متوسطه، وعده غذایی رایگان و در دانشگاه؛ وعده های غذایی یارانه ای است. آموزش بزرگسالان تنها نوع آموزش است که ممکن است نیاز به پرداخت هزینه داشته باشد. آموزش و پرورش و ادامه تحصیل در فنلاند هیچ پایان و بن بستی ندارد و دانش آموزان و دانشجویان در هر مرحله از تحصیل می توانند رشته تحصیلی خود را عوض کنند و ادامه تحصیل دهند. ۹۹ درصد جمعیت فنلاند تحصیلات پایان متوسطه دارند و فنلاند از نظر مردم تحصیل کرده در رتبه نخست دنیا قرار دارد. در فنلاند هیچ معلم خصوصی یا آموزشگاه آزاد وجود ندارد. همچنین هیچ نوع کتاب کمک آموزشی و ... وجود ندارد و کتاب درسی یکسان برای همه، وجود ندارد و کتاب های درسی با نظر مدرسه و معلم از بین کتاب های مختلفی که بر اساس سرفصل های نظام آموزشی این کشور توسط موسسات چاپ شده است؛ انتخاب می شود. در کلاس درس، معلم در انتخاب روش ها، مواد درسی و حتی اهداف آموزشی کاملا مستقل عمل می کند. در فنلاند هیچ دستورالعملی برای تعیین ظرفیت کلاس وجود ندارد و ارائه دهندگان، آموزش و پرورش و مدارس آزاد هستند که نحوه گروه بندی دانش آموزان را تعیین کنند. میانگین تعداد دانش آموزان در کلاس های پیش دبستانی کمتر از ۱۵ دانش آموز، دبستان ۲۰ دانش آموز و متوسطه اول، ۱۷ دانش آموز است.
مدارس خصوصی در فنلاند، ۳ درصد از دانش آموزان این کشور را پوشش می دهند که هزینه تحصیل این دانش آموزان مانند مدارس دولتی توسط دولت پرداخت می شود. مدارسی مثل مدارس والدروف، مدارس بین الملل انگلیسی زبان و ... خصوصی می باشند. در فنلاند هیچ گونه مدرسه ای مانند مدارس تیزهوشان، نمونه و ... که بر اساس امتیازات خاص یا با استفاده از آزمون، دانش آموز انتخاب نمایند؛ وجود ندارد. همچنین در نظام آموزشی فنلاند؛ هیچ گونه رقابت و رتبه بندی وجود ندارد و اصل بر همکاری و عدالت آموزشی است.

در مدارس شکاف آموزشی بین دانش آموزان با توانایی های مختلف وجود ندارد و نخبه پروری در آن جایی ندارد. جالب این که با وجود آنکه نظام آموزشی فنلاند موفق ترین نظام آموزشی دنیا است در المپیاد ریاضی دنیا که از ١٩٦٥ تاکنون در آن شرکت داشته است تنها ۱ مدال طلا و ایران که از سال ۱۹۸۵ حضور دارد ٤٥ طلا کسب کرده است و جالب تر این که ۷۷ درصد این مدال آوران ایرانی، ایران را ترک کرده اند و این خود گواهی بر این واقعیت است که کسب مدال در المپیادهای جهانی نمی تواند دلیلی بر موفقیت یک نظام آموزشی باشد. فنلاندی ها به دنبال بزک کردن و آذین بندی نظام آموزشی با فرمالیسم آموزشی یا آموزش دکوری و تظاهری با کارهایی مانند کسب مدال المپیاد نیستند.

ترک تحصیل در مدرسه در نظام فنلاند پذیرفته شده است؛ اما به ندرت صورت می گیرد و این را مقایسه کنید با ترک تحصیل سالانه ۲۰ هزار نفر در آموزش و پرورش کشورمان . سرانه هر دانش آموز در فنلاند در پیش دبستانی ۵۸۵۵ یورو، در دوره عمومی ابتدایی ٩٠١٦ يورو، متوسطه دوم ۷۶۹۷ و هنرستان ١٠٤٤٦ یورو می باشد. تضمین کیفیت آموزشی به جای کنترل و نظارت بر اساس هدایت و پشتیبانی است. در فنلاند؛ بازرسی مدارس از اوایل دهه ۱۹۹۰ لغو شده است و ارزیابی مدارس و معلمان از نوع خود ارزیابی است.


مدارس؛ محور اصلی آموزش و پرورش فنلاند
ثبت نام دانش آموزان به صورت منطقه ای و در همان مدرسه نزدیک محل سکونت انجام می شود و قبل از شروع سال تحصیلی با دعوت نامه ای که از طرف شهرداری برای والدین دانش آموز ارسال می شود؛ مدرسه محل تحصیل آن معین می شود.
معلمان در دوره ابتدایی به مدت ٦ سال و در دوره ۳ ساله متوسطه اول در درس های تخصصی به مدت ۳ سال همراه دانش آموزان هستند.
یکی از نقاط قوت مدارس وجود گروه پشتیبان Pupil Welfare team در هر مدرسه است که شامل مدیر، متخصص آموزش، پرستار، روانشناس، مشاور آموزشی، مددکار اجتماعی و ... است. از وظایف این تیم پشتیبان، نظارت بر مسائل بهداشتی مدرسه با به کارگیری پزشک و دندان پزشک، تشکیل کلاس و تدریس تکمیلی برای دانش آموزان خاص و آموزش ویژه برای دانش آموزان دارای اختلالات یادگیری است.

هر مدرسه ای دارای پزشک و پرستار خود می باشد. پرستار، کودکان را در مدرسه معاینه می کند و فقط در روزهای مشخصی از هفته در مدرسه حضور دارد. اگر دانش آموزان دارای مشکلاتی باشند؛ می توانند شخصاً به نزد پرستار مدرسه بروند. چنانکه حادثه ای در مدرسه رخ دهد، کودک صدمه دیده، کمک های اولیه دریافت می کند. در درمانگاه آموزشگاه ها، خدمات سلامت روانی برای دانش آموزان برنامه ریزی می شود. خدمات دندانپزشکی عمومی برای افراد زیر ۱۸ سال رایگان است و با ارسال نامه به خانه، از کودکان برای مراجعه به دندانپزشکی دعوت می گردد. دندان های کودکان به طور مرتب مورد معاینه قرار می گیرند.
با توجه به وضعیت فنلاند و استقلال شهرداری ها در برنامه آموزشی مدارس، روز پایان مدرسه در همه کشور یکسان است اما تاریخ شروع سال تحصیلی در هر منطقه متفاوت است. سال تحصیلی ۱۹۰ روزه است اما جدول زمانی آن بر اساس تصمیمات منطقه ای است. دانش آموزان حدود ۱۰ هفته تعطیلات تابستانی و همچنین تعطیلات پاییز، تعطیلات
کریسمس و تعطیلات زمستان را معمولا در ماه فوریه دارند. مدارس پنج روز در هفته باز هستند. حداقل تعداد درس در هفته بسته به پایه تحصیلی از ۱۹ تا ۳۰ ساعت است. روزهای مدرسه نباید بیش از پنج درس برای کودکان کلاس اول و دوم و هفت درس برای دانش آموزان سال بالاتر باشد. هر کلاس درس؛ ٤٥ دقیقه است. جدول زمانی روزانه و هفتگی در مدارس تعیین می شود. علاوه بر این استقلال محلی در مورد تعطیلات اضافی وجود دارد.
با وجود این که فنلاند یکی از سردترین کشورهای دنیاست و در بعضی نقاط شمالی فنلاند که پوشیده از برف فراوان است؛ دما به بیست تا سی درجه زیر صفر می رسد اما هیچ گاه مدارس به این علت تعطیلی نمی شوند. با توجه به این که دانش آموزان به صورت منطقه ای در مدارس ثبت نام می شوند، دانش آموزان حتی در دوره ابتدایی با دوچرخه یا پیاده به مدرسه می روند. برای دانش آموزانی که در فاصلهٔ
بیش از ۵ کیلومتری مدرسه هستند؛ سرویس حمل و نقل رایگان در نظر گرفته می شود. با توجه به این که مدارس زیر نظر شهرداری ها هستند از نظر امکانات، تجهیزات و سالن ورزشی مجهز می باشند و دانش آموزان در رشته های مختلف ورزشی می توانند فعالیت نمایند. در مدرسه متوسطه مورد بازدید ما؛ امکانات و سالن بیش از ۱۵ رشته ورزشی در آن مهیا بود. شاید دلیل اصلی این که سرانه مدال فنلاند نسبت به جمعیت در تمام تاریخ المپیک در جهان اول است؛ وجود همین امکانات و اهمیت دادن به ورزش دانش آموزان در مدرسه باشد. فنلاند با کسب ۳۰۳ مدال در تاریخ المپیک تابستانی رتبه اول و ایران با کسب ٦٨ مدال در رتبه ٨٦ دنیا قرار دارند. ورزش هایی که در فنلاند بسیار مورد استقبال هستند مثل شنا و اسکی، حتی برای بزرگسالان، دوره های آموزش مقدماتی ارائه می شود و علاقمندان، هر دوی این رشته های ورزشی را می توانند پس از یادگیری اصول پایه آنها به طور مستقل و شخصاً با هزینه کم و حتی به طور رایگان ادامه دهند.
برای حمایت از پیشرفت آموزشی اقلیت های زبانی و مهاجران برنامه های خاصی صورت می گیرد. گردش های هفتگی دانش آموزان از برنامه های مدارس است و معلمان فنلاندی در هفته تقریباً دو بار دانش آموزان را بیرون می برند. بیشتر اوقات هم از حمل ونقل عمومی استفاده می کنند. در هلسینکی استفاده دانش آموزان در ساعت مدرسه از خدمات حمل و نقل، رایگان است.
دیدگاه عمومی در مورد رفاه و سلامت کودکان یک عنصر کلیدی در آموزش فنلاند است. مدرسه ها نه تنها برای مهارت های علمی بلکه برای تربیت بدنی، ایجاد مهارت های اجتماعی و یادگیری برای زندگی و .... برنامه دارند. هدف اصلی برنامه درسی فنلاند این است که دانش آموز به عنوان یک انسان و به عنوان یک شهروند رشد کند. تاکید بر چگونه یادگرفتن آنان است به جای اینکه چه چیزهایی یاد بگیرند. شادی و نشاط یک اصل مهم در مدارس فنلاندی است و معلمان تلاش می کنند که محیط شادی را برای دانش آموزان در مدرسه فراهم کنند. بر این اساس؛ در رتبه بندی شادترین کشورها، فنلاند رتبه نخست را به خود اختصاص داده است در حالی که رتبه ایران، ۱۰۶ است.
دانش آموزان فنلاندی هر روز غذای دلخواه شان را در مدرسه انتخاب و میل می کنند. آنها مستقل بودن را از همان سال های ابتدایی تمرین می کنند. در ناهارخوری؛ بچه ها اجازه دارند که خودشان غذا بگیرند. در سالن غذاخوری خدمه ای وجود ندارد. بیش از ۵۰ درصد غذای دانش آموزان ارگانیک بوده و تلاش می شود این درصد بالاتر رود. وعده غذای دانش آموزان شامل غذای گوشتی، شیر، نان تازه، سبزیجات و ... است. طرح تغذیه رایگان دانش آموزان از سال ١٩٤٨ تاکنون در مدارس فنلاندی اجرا می شود. بر این اساس؛ هیچ گونه سوء تغذیه ای در بین کودکان آنها مشاهده نمی شود. در بعضی از مدارس فنلاند این امکان وجود دارد که
دانش آموزان با کاشت محصولات کشاورزی در زمین اطراف مدرسه در تهیه غذای خود در مدرسه مشارکت کنند.
در فنلاند؛ زمان بازی بخش بسیار مهمی از فرآیند یادگیری است. ساعت تفریح زیاد است و حتی در زمستان بچه ها را تشویق می کنند که بیرون از کلاس در فضای آزاد بازی کنند. براسا خط مشی بسیاری از مدارس فنلاندی دانش آموزان ابتدایی باید به فضای باز بروند مگر آنکه هوا سردتر از منفی ۱۵ درجه سانتی گراد باشد.
حیاط مدارس ابتدایی به انواع وسایل ورزشی و بازی همچون وسایل پارک ها؛ مجهز است. معماری مدارس فنلاند شامل فضای باز، مکان های اجتماع، کتابخانه در دسترس، کلاس های بزرگ با پنجره های بزرگ، مدارس بدون دیوار و ... است. مدارس و دانشگاه ها فاقد دیوار و حصار هستند و دانش آموزان به راحتی با فضای بیرون مدرسه حتی اگر مدرسه کنار جنگل باشد در ارتباط هستند و رفت وآمد می کنند.
۱۰۰ درصد مدارس از نظر تجهیزات الکترونیکی مانند رایانه و تبلت مجهز می باشند و دانش آموزان دوره متوسطه می توانند تبلت یا موبایل خود را به مدرسه بیاورند. دانش آموزان یونیفرم یکسان ندارند و آنها در پوشیدن لباس آزادند. دانش آموزان فنلاندی بیش از دانش آموزان دیگر کشورها زمان استراحت و بازی دارند. نتایج چنین روشی ،خودکارآمدی، کاهش استرس، یادگیری اجتماعی و... است. در برنامه های درسی مدارس، تاکید زیادی بر آموزش موسیقی، ورزش و هنر است و از تلفیق موسیقی با آموزش سایر دروس، بهره می برند. اهمیت موسیقی در برنامه درسی مدارس به حدی است که مثلاً در کلاس پنجم تعداد ساعت درس ریاضی و درس موسیقی یکسان و هر دو؛ سه ساعت در هفته است.

آنچه فنلاند را متمایز از دیگر کشورها می کند؛ تمرکز بر آموزش غیررسمی است. در یادگیری غیررسمی، مربی از موقعیت های موجود با طراحی از پیش تعیین شده؛ حداکثر بهره را می برد. نظام فنلاندی به دنبال کم کردن شکاف و فاصله بین آموزش رسمی و غیررسمی است و معلمان این کار را با ارتباط با مراکز علوم، مراکز طبیعت، موزه ها، کتابخانه ها و رسانه ها و بردن دانش آموزان به این فضاها صورت می دهند. بر اساس برنامه ای در هلسینکی؛ کل شهر به عنوان یک محیط یادگیری بزرگ در نظر گرفته شده است و یادگیری فقط به کلاس و مدرسه معطوف نمی شود و دانش آموزان و معلمان می توانند با استفاده از وسایل نقلیه عمومی به صورت رایگان در سطح این شهر مسافرت کنند و در یک محیط قابل اطمینان از پدیده های واقعی کسب اطلاعات نمایند. در آموزش دروسی مانند ریاضی در دوره ابتدایی از اسباب بازی هایی مانند لگو استفاده می شود.

در نظام آموزشی فنلاند جایی برای رتبه بندی دانش آموزان و معلمان و تعیین شاگرد اول و دوم و ... معلم نمونه برگزیده و ... نیست. بر این اساس در و دیوار مدرسه هم از عکس و بنر دانش آموزان خالی است. دانش آموزان فنلاند با میانگین زیر نیم ساعت تکلیف شب، کمترین مقدار تکلیف در جهان را دارند. دانش آموزان فنلاندی معمولا نه معلم خصوصی دارند نه آموزش بیرون از مدرسه. ارزشیابی بخشی از کار روزانه مدرسه است که با هدف ارتقای سطح یادگیری دانش آموزان صورت می گیرد. ارزشیابی از دانش آموزان به دو صورت مستمر در طول دوره آموزشی و نهایی در پایان یک دوره آموزشی صورت می گیرد. ارزشیابی دانش آموزان توصیفی و در سال دو بار به صورت گزارشی در اختیار خانواده ها قرار می گیرد. هیچ آزمون یا امتحان ملی برای دانش آموزان در دوره ۹ ساله آموزش عمومی وجود ندارد و حتی نتایج ارزیابی ها و آزمون های بین المللی و ... در اختیار دانش آموزان و مدارس قرار نمی گیرد. در عوض؛ معلمان مسئولیت ارزیابی در موضوعات مربوطه خود را بر اساس اهداف نوشته شده در برنامه درسی انجام می دهند. مدارس هیچ نوع رتبه بندی ندارند و مقایسه ای بین آنها صورت نمی گیرد.
نمرات در گواهی پایه تحصیلی سال نهم توسط معلمان داده می شود که معیاری برای ادامه تحصیل آنها است.

تنها آزمون ملی با عنوان آزمون پذیرش ملی (National Matriculation Exam) در پایان دوره متوسطه دوم برگزار می شود. این آزمون دو بار در سال در بهار و پاییز در همه مدارس متوسطه دوم فنلاند برگزار می شود. همه داوطلبان باید آزمون زبان مادری را بگذراندند سپس می توانند سه آزمون دیگر را از این چهار حیطه انتخاب کنند. زبان دوم ملی (فنلاندی یا سوئدی، زبان های خارجی، ریاضیات، مطالعات عمومی شامل علوم اجتماعی و طبیعی). این آزمون به صورت کامپیوتری برگزار می شود و داوطلبان باید همه آزمون های منتخب را در سه دوره متوالی آزمون بگذرانند یعنی در طول ۱۸ ماه ولی می توان آنها را در طی یک دوره نیز، گذراند.
در مدارس فنلاند استفاده از معلمانی از ملیت های دیگر رایج است. تشکیل کلاس برای آموزش مسائل دینی اقلیت ها به شرط وجود سه دانش آموز با گرفتن معلم مخصوص آن و پرداخت هزینه از سوی آموزش و پرورش صورت می گیرد. والدین در مدارس ابتدایی تعیین می کنند که برای دانش آموز خودشان چه مذهبی و چه زبانی در کنار زبان های دیگر آموزش داده شود. برای افرادی که نمی خواهند آموزش مذهبی ارائه شود درس اخلاق در نظر گرفته می شود. آموزش برنامه نویسی (کدنویسی) به دانش آموزان ابتدایی از برنامه هایی است که در مدارس فنلاند اجرا می شود. محیط برنامه نویسی که به صورت ویژوال طراحی شده، ابزاری را فراهم آورده که دانش آموزان با علاقه تمام و با تمام تمرکز، درگیر حل مساله با استفاده از برنامه نویسی می شوند.
در مدارس فنلاندی آموزش زبان با بیش از ۵۰ زبان برای افراد مهاجر با زبان مادری غیرفنلاندی، تدریس می شود. هم چنین آموزش مذهبی با بیش از ۱۳ مذهب متفاوت فراهم شده است.

منبع: مدرسه خوب باید هر روز، از نو ساخته شود ( ایده هایی از آموزش و پرورش فنلاند)

نویسنده: سید حسین رضوی خوسفی

نشر: تیک