بیش فعالی: اختلال ویژه ی سیستم عصبی مرکزی است که کنترل فعالیت های حرکتی را برای کودکان دشوار می کند. این دسته از کودکان الزاما همیشه فعال نیستند، اما بی قرار و ناآرام به نظر می رسند.
والدین می گویند که کودکشان نمی تواند در طول غذا بنشیند، به سرعت از کاری به کار دیگری می پردازد و آموزگاران می گویند این دسته از دانش آموزان، همیشه در حال انجام کاری هستند، از جای خود بلند می شوند تا مدادشان را بتراشند، با قلمشان یا انگشتشان روی میز می زنند، با پایشان به زمین ضربه می زنند، تکالیفشان را خیلی سریع و غالبا غلط انجام می دهند، پشت میزشان وول می خورند. اغلب این رفتارها بی هدف و بدون تمرکز است. شاید در مورد این کودکان گفته شود که این همه انرژی را از کجا می آورند یا کاش انرژی آنان را داشتیم. اما باید بدانیم که این نوع انرژی، به گونه ای نیست که به فرد امکان دهد کارهای زیادی را انجام دهد، بلکه بر عکس، در بازدهی موثر اختلال ایجاد می کند.
کودکانی که حواس پرت هستند به ندرت می توانند در انجام یک کار ثبات داشته باشند. این دسته از کودکان در تصفیه اطلاعاتی که از طریق حواس خود دریافت می کنند، مشکل دارند. بیش تر ما قادریم قسمت های خاصی از اطلاعاتی را که از محیط می گیریم، مسدود و بر آن چه مهم تر است، تمرکز کنیم. متاسفانه کودکانی که حواس پرتی دارند، در تشخیص اطلاعات مربوط و نامربوط، از توانایی لازم برخوردار نیستند و هر چیزی برای جلب توجه آنان رقابت می کند. این کودکان قادر نیستند بر کار خاص برای مدت طولانی تمرکز کنند. کوچک ترین صدایی از قسمت دیگر اتاق یا کلاس می تواند توجهشان را به خود جلب کند. آنان اگر صدای حرف زدن کسی را از بیرون خانه یا طبقه ی بالا بشنوند، حواسشان پرت می شود. اگر اتومبیلی از کنار پنجره بگذرد، به دنبال صدا به سمت پنجره می روند. اگر برای آوردن چیزی به اتاق بروند و توجهشان به تصویر روی دیوار جلب شود، فراموش می کنند برای چه کاری به اتاق آمده اند. به طور کلی وقتی در محیطی قرار گیرند که محرک های آن زیاد است. مثل (صدا، نور، تصاویر، اجسام و...) دچار مشکل می شوند و بدخلقی و بی قراری می کنند.
برخی از کودکان دچار کمبود توجه، تکانشی هستند. آنان ابتدا عمل می کنند و بعد فکر می کنند. شاید سخنانی توهین آمیز به زبان آورند، اما تا زمانی که به آنان تذکر داده نشود، مفهوم رفتار خود را تشخیص نخواهند داد. کودکی، اغلب هم کلاسی هایش را کتک می زد و سپس بیش از حد از آنان معذرت خواهی می کرد. او نمی توانست مفهوم رفتار خود را پیش بینی کند و فقط بدون تفکر دست به عمل می زد. کودکان تکانشی سوال هایی می پرسند که ارتباطی به موضوع بحث ندارد و عموما در کلاس درس، بیش از آن که سوال به طور کامل طرح شود، پاسخ را با صدای بلند می گویند و اغلب پاسخشان نادرست است. به نظر می رسد که این دسته از کودکان و نوجوانان همیشه در معرض حادثه هستند، زیرا به پیامدهای اعمال خود توجهی ندارند.
معیارهای تشخیص اختلال کمبود توجه
کودک اغلب با دست یا پاهایش بازی می کند یا پشت میزش وول می خورد. (این امر در نوجوانان می تواند به احساس بی قراری درونی محدود باشد.)
هنگامی که از او می خواهند در جای خود بنشیند، به سختی می تواند این کار را را انجام دهد.
حواسش به آسانی توسط محرک های بیرونی (اشیاء، صداها، تصاویر، مردم و غیره که مستقیما به کاری که در حال انجام آن است، مربوط نیستند) پرت می شود.
در بازی ها یا موقعیت های گروهی، به سختی می تواند منتظر نوبتش بماند.
اغلب به پرسش ها، پیش از آن که به طور کامل طرح شوند، پاسخ می گوید.
در دنبال کردن دستورالعمل هایی که دیگران به او می دهند، دچار مشکل می شود (نه به دلیل مخالفت با دستورالعمل یا ناتوانی از درک آن)؛ برای مثال؛ در اتمام کارها مشکل دارند.
در تمرکز هنگام انجام کارها یا فعالیت ها مشکل دارد.
اغلب از کاری ناتمام به کاری دیگر می پردازد.
هنگام بازی نمی تواند ساکت و آرام باشد.
اغلب زیاد حرف می زند.
اغلب سخن دیگران را قطع می کند یا مزاحم آنان می شود. برای مثال، به وسط بازی کودکان دیگر می پرد.
اغلب به نظر می رسد که به آن چه به او گفته می شود، گوش فرا نمی دهد.
اغلب لوازمی هم چون اسباب بازی، قلم و کتاب را که برای انجام تکالیف یا فعالیت ها در مدرسه و خانه لازم است، گم می کند.
اغلب به فعالیت هایی می پردازد که از لحاظ فیزیکی خطرناک اند و پیامدهای ممکن را در نظر نمی گیرند. برای مثال، بدون نگاه کردن به وسط خیابان می دود.
رفتارهای ذکر شده به ترتیب کثرت تکرار، از بالا به پایین فهرست شده اند؛ به این صورت که رفتار شماره ی 14 بسیار کم تر از رفتار شماره ی 1 اتفاق می افتد. به یاد داشته باشید که از 14 معیار ذکر شده در این کودکان، باید 8 معیار به مدت شش ماه مشاهده شود تا بتوانیم تشخیص دهیم که دچار کمبود توجه هستند یا نه.
مسائل و مشکلات "کودکان دچار کمبود توجه" در خانه
به طور کلی انضباط و رعایت قوانین در مورد این کودکان مشکل است. کودکانی که با کمبود دقت و توجه مواجه هستند. به نظر می رسد قوانین داخل را فراموش می کنند. برای انجام کوچک ترین کار، کج خلقی شدید از خود نشان می دهند، معمولا بچه هایی بی نظم هستند، اتاق هایشان بهم ریخته و شلوغ است و هیچ کاری را تا انتها دنبال نمی کنند. با گذشت سال ها، هم والدین و هم کودک، یک افت مداوم در عزت نفس و افزایش افسردگی را تجربه می کنند. اولین فردی که در خانه از وجود یک کودک دارای نقص توجه رنج می برد، مادر است.
مسائل و مشکلات "کودکان دچار کمبود توجه" در مدرسه
اولین مشکلی که برای این کودکان در کلاس درس ایجاد می شود، عدم توانایی در هماهنگی با محیط کلاس است. آنان نمی توانند مطالب کلاس را به طور موثری جذب کنند و بسیاری از اطلاعاتی که در کلاس ارائه می شود، وارد سیستم حافظه شان نمی شود. بسیاری از تجارب به عنوان رویدادهای مهم در ذهن آنان ثبت نمی شود. این کودکان معمولا 30 درصد اتفاقات اطرافشان را درک نمی کنند (جوردان 1988، 1989). اطلاعات جدید در ذهن آنان ثبت نمی شود. در کلاس بدون اجازه صحبت می کنند، ایجاد سروصدا می کنند و با شوخی های خود کلاس را شلوغ می کنند. بهره ی هوشی این کودکان ممکن است مانند سایر کودکان کلاس باشد، ولی به دلیل عدم کنترلی که روی رفتار و اعمال خود دارند با قوانین کلاس سازگار نیست، اصولا عملکرد تحصیلی خوبی ندارند.

منبع: روش ها و راهبردهای تقویت دقت و توجه
مولف: آزیتا محمودپور
انتشارات مدرسه